Spaartechnologie: de oorsprong van geld

In deze reeks van artikels leg ik uit waarom Bitcoin volgens mij een spaartechnologie is. In het eerste artikel onderzoeken we de oorsprong van geld en de schaarste van tijd.

Spaartechnologie: de oorsprong van geld

Introductie

Bitcoin wordt in de traditionele media vaak voorgesteld als een betalingssysteem. Dit is volgens mij een verkeerde weergave van wat de essentie van Bitcoin is. Satoshi Nakamoto gaf ons inderdaad een nieuwe vorm van digitale cash die we kunnen gebruiken om betalingen mee te doen. Maar dit gaat voorbij aan een ander belangrijk aspect van Bitcoin: door tussenpersonen overbodig te maken bij de organisatie van ons geld betekent Bitcoin eerst en vooral een innovatie in onze sociale schaalbaarheid. Over sociale schaalbaarheid schreef ik eerder al dit artikel:

Een medogenloze zoektocht naar efficiëntie
We gaan efficiënter om met energie en met informatie. We ontwikkelen sociale instellingen die ons toelaten om beter sociaal te schalen.

In onze geschiedenis was het voorheen nog nooit mogelijk om waarde in een oogwenk te transfereren tussen partijen in verschillende uithoeken van onze planeet zonder daarbij afhankelijk te zijn van een vertrouwde tussenpersoon zoals een bank of overheid. In 2008 publiceerde iemand onder het pseudoniem 'Satoshi Nakamoto' een oplossing van 9 pagina’s op een zeer oud computerprobleem.[1] Nakamoto consensus en het computerprotocol (Bitcoin) dat hij bouwde en publiceerde liet ons voor het eerst toe om waarde te versturen via het internet met een minimum aan benodigd vertrouwen.

Een Peer-to-Peer versie van electronisch geld maakt online betalingen van de ene naar de andere partij mogelijk zonder inmenging van een financiële instelling. Digitale handtekeningen zijn een deel van de oplossing maar de belangrijkste voordelen gaan verloren als er nog een vertrouwde derde partij nodig is om dubbele betalingen te voorkomen. We bieden een oplossing voor dit probleem met behulp van een Peer-to-Peer netwerk. Het netwerk dateert transacties door ze in een aaneensluitende ketting van op hash-gebaseerde Proof-of-Work te plaatsen. Zo wordt een log gevormd die niet kan worden gewijzigd zonder de Proof-of-Work opnieuw uit te voeren.

Satoshi Nakamoto - Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System (31/10/2008)

In ons huidig monetair systeem zijn we namelijk erg vatbaar voor de acties van anderen. Verregaande centralisatie in de productie van ons geld (centrale banken maken kosteloos reserves aan waarmee banken geld kunnen uitgeven in de vorm van leningen) en in onze betalingssystemen daar bovenop betekent dat ons geld niet resistent is tegen ontwaarding en dat onze betalingen niet resistent zijn tegen censuur. Bitcoin is geen technologische innovatie om betalingen te verbeteren. Het is een monetaire revolutie.

De komst van Bitcoin geeft ons als investeerders een nieuw schaars, digitaal goed - bitcoins. Deze digitale goederen zijn verhandelbare tokens die gecreeërd worden op het Bitcoin netwerk via een proces dat ‘minen’ noemt. Het produceren van nieuwe bitcoins is vergelijkbaar met het ontginnen van goud. De productie van zowel goud als bitcoins kost tijd en energie. Een belangrijk verschil is echter dat, in tegenstelling tot goud, de productie van nieuwe bitcoins een voorspelbaar verloop kent. Het algoritme dat iedereen aanvaardt en door velen wordt afgedwongen beperkt de totale hoeveelheid tokens tot 21 miljoen (waarvan er vandaag al meer dan 18 miljoen werden ontgonnen).[2] Iedere 4 jaar wordt het aantal nieuwe bitcoins dat producenten kunnen ontginnen gehalveerd totdat de productie van nieuwe bitcoins volledig zal stilvallen in het jaar 2140.

Vandaag kunnen miners ongeveer iedere 10 minuten 12.5 bitcoins ontginnen. Per dag worden dus 1800 nieuwe bitcoins gemaakt. De volgende halvering zal rond begin Mei 2020 plaatsvinden en dan zullen iedere 10 minuten slechts 6.25 bitcoins geproduceerd worden. Na de volgende halvering worden er iedere dag nog 900 nieuwe bitcoins ontgonnen. Op dit moment zijn zo'n 18.2 miljoen bitcoins ontgonnen van de totale 21 miljoen (een kleine 87%).

bitcoin-monetary-inflation-768x406
Figuur 1: Uitgifte-schema van bitcoins. Vandaag worden iedere 10 minuten 12.5 BTC ontgonnen in een zogenaamde coinbase reward. Vanaf blokhoogte 630.000 zal dit zakken naar 6.25 BTC iedere 10 minuten. De jaarlijkse inflatie wordt zo gehalveerd van 3.6% naar 1.8%. Er zijn reeds 18.2 miljoen bitcoins ontgonnen. (bron: github bashco)

Bitcoins worden niet gedekt door een fysiek goed en worden niet gegarandeerd door een overheid of kasstroom van een bedrijf. Dus reist de vraag: waarom heeft dit nieuwe internetgeld uberhaübt enige waarde? Bitcoins vallen onder een compleet andere categorie van goederen waarvan de waarde op een spel-theoretische manier bepaald wordt. Iedere marktdeelnemer waardeert het goed op basis van zijn inschatting van hoe andere deelnemers het zullen waarderen. Om deze spel-theoretische natuur van monetaire goederen te begrijpen, moeten we de oorsprong van geld onderzoeken.[3]

De oorsprong van geld

We kunnen ons inbeelden dat in de eerste menselijke maatschappijen primitieve handel werd gedreven tussen groepen mensen door middel van ruilhandel. Dit moet een enorm inefficiënte manier van ruil geweest zijn die de schaal en het geografisch bereik van de handel sterk limiteerde. Een groot nadeel bij directe ruil is namelijk de nood aan samenvallen van behoeften (het zogenaamde double coincidence of wants probleem). Iemand met appels zou bijvoorbeeld kunnen ruilen met een visser maar indien de visser op dat moment geen appels wil, kan er geen ruil plaatsvinden. Met tijd leerden we dat we er voordeel konden uit halen om bepaalde verzamelobjecten te vergaren omwille van hun zeldzaamheid of symbolische waarde (bijvoorbeeld schelpen, dierentanden of stenen werktuigen). Nick Szabo argumenteerde in zijn essay over de oorsprong van geld dat de menselijke fascinatie voor verzamelobjecten ons een evolutionair voordeel gaf in vergelijking met onze naaste biologische rivalen. Vandaag zijn we de enige resterende mensensoort.[3:1]

De voornaamste en ultieme evolutionaire functie van verzamelobjecten was als medium om waarde op te slaan en waarde te transfereren.

Szabo Nick (2002): Shelling Out: - The Origins of Money

Verzamelobjecten deden dienst als een soort proto-geld door handel mogelijk te maken tussen stammen (die doorgaans vijandig tegenover elkaar waren) en om rijkdom te transfereren over generaties. Geld is primair een technologie die conflict minimaliseert en een nood aan vertrouwen minimaliseert. Handel en transfers van verzamelobjecten waren vrij ongebruikelijk in vroege maatschappijen. De goederen deden voornamelijk dienst als een ‘oppotmiddel’ (store-of-value) in plaats van een ‘ruilmiddel’ (medium-of-exchange).[3:2]

Vergeleken met modern geld had primitief geld een lage velociteit - het werd doorheen het leven van een individu misschien maar een paar keer geruild. Toch kon een duurzaam verzamelobject, wat we vandaag eerder een erfstuk zouden noemen, vele generaties meegaan en bij iedere transfer waarde toevoegen.

Szabo Nick (2002): Shelling Out - The Origins of Money

Vroege mensen werden geconfronteerd met een belangrijk spel-theoretisch dilemma wanneer ze verzamelobjecten vergaarden of maakten: welke objecten zouden gewild worden door andere mensen? Door juist te anticiperen welke goederen gevraagd zouden worden voor hun verzamelwaarde werd een enorm voordeel gegeven aan de eigenaar van die stukken. Het verhoogde hun mogelijkheid om succesvol te handelen en rijkdom te vergaren. Het is belangrijk om op te merken dat hoe vroeger iemand anticipeert op een toekomstige vraag naar een goed, des te groter het voordeel voor de eigenaar. Het kan zo goedkoper verkregen worden dan wanneer het algemeen gegeerd is en de ruilwaarde ervan stijgt. Sterker nog, het vergaren en bijhouden van een goed in de hoop dat het in de toekomst in trek zal zijn, versnelt de adoptie van dat goed voor de functie van oppotmiddel. Deze circulariteit is een terugkoppelingsmechanisme dat er voor zorgt dat maatschappijen convergeren naar één enkel oppotmiddel. In spel-theoretische termen noemen we dit een 'Nash-evenwicht'. Het is een dominante strategie. Het bereiken van een Nash-evenwicht voor een oppotmiddel is een groot voordeel voor een maatschappij omdat het handel vergemakkelijkt het pad effent richting een welvarende civilisatie.[3:3]

trade-routes

Over millenia waren verschillende kandidaten als beste oppotmiddel in competitie met elkaar terwijl onze maatschappijen groeiden en handelsroutes zich ontwikkelden. Handelaars werden geconfronteerd met de keuze om het oppotmiddel van hun eigen groep te gebruiken of om een vreemd geld te sparen. Ze konden ook een balans van beide aanhouden. Het aanhouden van een vreemd oppotmiddel had voordelen om handel te drijven in het buitenland. Ze hadden meteen ook een drijfveer om de adoptie ervan te bevorderen in hun eigen land en deden op die manier voordeel wanneer de waarde ervan steeg. Wanneer twee regio’s convergeerden naar een welbepaald oppotmiddel haalden beiden er voordeel uit en vergemakkelijkten ze de wederzijdse handel en verhoogde de algemene welvaart. Het duurde tot de in de 19e eeuw vooraleer de wereld convergeerde naar één enkel oppotmiddel - goud - en deze periode kende een ongeziene explosie van groei en welvaart. Lord Keynes schreef hierover hetvolgende:

Wat een buitengewone episode in de economische vooruitgang van de mens ... Elke man met capaciteit of karakter die net het gemiddelde overschreed, de middenklasse en hogere klasse, voor wie het leven gemak, comfort en voorzieningen bood, tegen lage kosten en met de minste moeite, waar zelfs de rijkste en machtigste vorsten uit andere tijden niet durfden van dromen. Een inwoner van Londen kon terwijl hij in zijn bed nog thee dronk per telefoon de verschillende producten van over de hele aarde bestellen. Hij bestelde gelijk welke hoeveelheid die hij nodig achtte en verwachtte rederlijkerwijs een vroege levering aan zijn deur.
John Maynard Keynes (1920) - The Economic Consequences of The Peace

In een voorgaand artikel legde ik uit dat de mens een drang bezitten om zeldzame verzamelobjecten te maken en te vergaren. Deze objecten waren niet enkel decoratief maar vertoonden een aantal zeer specifieke eigenschappen. Een goed verzamelobject moest namelijk een aantoonbaar kostelijk goed zijn. Het moest een een duidelijk bewijs van werk (een proof-of-work) zijn. Deze vroege vormen van geld gaven ons een universele taal om te communiceren over de waarde van onze tijd.[4]

Geld als universele maatstaf van waarde
Geld als manier om te communiceren over waarde gaf ons een nieuw evolutionair voordeel. Het verbeterde ons wederkerig altruïsme en liet ons opnieuw toe om beter 'sociaal te schalen'.

Geld als metafoor voor onze tijd

De tijd is onze ultieme tyran. Door de alsmaar toenemende entropie in ons universum en de tweede wet van de Thermodynamica is de schaarste van tijd een gedeelde realiteit die elk van ons beperkt. Als individu worden we beperkt door de schaarse hoeveelheid tijd die we krijgen gedurende ons leven. Collectief manifesteert deze assymetrische tijdspijl zich in het feit dat we met z’n allen een beperkte tijd hebben om elkaar van goederen en diensten te voorzien.[5]

We bevrijden ons uit de grip van onze tijdstyrannie door innovatie en het verhogen van onze productiviteit: de kunst om het beste resultaat te bereiken met onze gelimiteerde hoeveelheid tijd. We proberen onze tijdsschaarste als maatschappij te verhelpen door wederkerig voordelige handelsrelaties aan te gaan en onze productiviteit aan beide kanten te verhogen.

In onze handel doorheen de geschiedenis hadden we een manier nodig om tijd voor te stellen aan beide kanten van een transactie om tot een akkoord te komen over de waarde van een goed. Geld is een metafoor voor de waarde van onze tijd. Hoe schaarser het geld is, hoe dichter het aanleunt bij de schaarste van onze tijd. Schaarste is een maatstaf van tijd en tijd is een maatstaf van waarde. De enige vereiste is dat het geld dat we gebruiken een universele maatstaf van tijd is. Het moet voor iedereen even schaars zijn.[6]

We kunnen dit best illustreren met een voorbeeld:

  • Alice verkoopt een paar schoenen aan Bob. Het kost Alice 2 maanden om een paar schoenen te produceren.
  • Bob heeft geen idee hoe hij schoenen produceert. Hij schat dat het hem 10 maanden zou kosten om te produceren.
  • Een stuk goud van 1 gram kost zowel Bob en Alice 5 maanden om te vinden. Ze weten dat het voor hen beiden even schaars is. Goud draagt hier belangrijke informatie: 1 gram goud is een voorstelling voor een specifieke tijd voor beide partijen.
  • Bob betaalt 1 gram goud aan Alice. Zo doet Bob voordeel bij de ruil: Hij krijgt een paar schoenen die hem 10 maanden zouden kosten om te produceren in ruil voor een stuk goud dat 5 maanden waard is.
  • Alice is ook blij: ze krijgt een goed dat haar 5 maanden zou kosten om te produceren in ruil voor een paar schoenen voor 2 maanden.

Ruil is voor beide partijen voordelig. Alice en Bob besparen beiden tijd in vergelijking met het geval zonder ruil. De transactie creeërt waarde en iedereen geniet van elkaars verschil in kennis en capaciteit. Geld laat ons toe voordeel te halen uit de kennis van anderen en laat toe dat de hele maatschappij er op vooruit gaat. Richard Dawkins noemt geld in 'The Selfish Gene' een teken van uitgesteld wederkerig altruisme. Weinig dieren slagen erin om verregaand samen te werken met niet-bloedverwanten. Wij slagen daar in door middel van geld. Geld verlaagt de nood aan vertrouwen en minimaliseert conflict. Het doet dienst als een waardestandaard voor onze tijd. We leggen een meetlaat naast een goed voor we het uitwisselen. In plaats van een vaste lengte moet de meetlat een vaste schaarste hebben die voor iedereen geldt.[6:1]

Handel verbindt ons in economische netwerken die ons productiever maken door comparatieve voordelen: een diversiteit aan capaciteiten, ervaring en kennis die zich op een natuurlijke manier onder ons manifesteren. Door met elkaar te handelen kunnen we ons toeleggen op onze comparatieve voordelen en ons specialiseren in bepaalde activiteiten. Een verregaande specialisatie van onze arbeid (division of labor) laat ons toe om eenzelfde hoeveelheid te produceren in minder tijd of om meer te produceren in dezelfde tijd. Onze tijdsbesparingen kunnen we gebruiken als vrije tijd of we kunnen die extra tijd gebruiken om verder te innoveren. In dit laatste geval ontstaat een positieve zelf-versterkende cyclus die we het proces van onze civilisatie noemen.[5:1]

process-of-civilisation
Figuur 2: Een zelf-versterkende cycle van tijdsbesparingen en innovatie of 'het proces van civilisatie'.

Geld is dus niets anders dan een technologie waarmee we deze tijdsbesparingen meten (waardestandaard) en transfereren doorheen de tijd (oppotmiddel) en ruimte (ruilmiddel). Op die manier is geld een opslagmedium van onze tijdsbesparing gerealiseerd door specialisatie en handel. Geld kristalliseert onze tijd en maakt het tegelijk opnieuw liquide.

In het volgende artikel van deze reeks onderzoeken we verder welke specifieke functies geld in onze maatschappij vervult. Lees het hier.


  1. Bitcoin is een decentraal netwerk van computers. De computers die deelnemen aan het netwerk zijn over heel de wereld gedistribueerd en praten allemaal met elkaar over een peer-to-peer. Het grootste probleem in zo een netwerk was altijd hoe dit systeem tot consensus kan komen (kan beslissen wat de juiste staat is). Het Bitcoin computernetwerk is asynchroon (iedere computer werkt onafhankelijk en kan vrij aansluiten en weer weggaan) en byzantijn (er kunnen bepaalde deelnemers slechte bedoelingen hebben en willen valsspelen). Nakamoto-consensus geeft ons een probabilistische manier om een netwerk van computers te laten beslissen over de correcte staat van de blockchain (en dus van ons geld). ↩︎

  2. Dit kan je doen door het computerprogramma te draaien waardoor je deel kan nemen aan het peer-to-peer netwerk en de consensusregels controleert. Dit zijn de zogenaamde full nodes op het netwerk die alle transacties en nieuwe blocks controleren. Zie deze pagina. ↩︎

  3. Vijay Boyapati - The Bullish Case for Bitcoin (Mar, 2018) ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  4. Szabo Nick (2002): Shelling Out - The Origins of Money ↩︎

  5. Breedlove (2019) - Bitcoin and the Tyranny of Time Scarcity ↩︎ ↩︎

  6. Acrual (2019) - Money and Time ↩︎ ↩︎